Ik weet het eigenlijk ook niet meer. Dat is geen zin die u in een column wilt lezen. Een columnist geeft zijn gepeperde mening, overdreven gesteld als het moet, als er maar debat op gang komt. Maar wie kan met grote stelligheid zeggen hoe het nu verder moet met de christelijke politiek in Nederland?

Het CDA heeft het afgelopen jaar ongekende electorale verliezen geleden. Het aantal zetels halveerde zowel in de Tweede als in de Eerste Kamer. En bij de laatste verkiezingen zeiden vertegenwoordigers van de leiding van de partij dat het verlies nog meeviel.

Definitief verlies
Nog altijd maakt de partij deel uit van de macht, door de wonderlijke (en gelukkige) loop die de kabinetsformatie vorig jaar nam. Maar het CDA is niet langer de vanzelfsprekende machtsfactor die de partij gedurende bijna de gehele vorige eeuw en in de achterliggende kabinetsperiodes is geweest. De christendemocratie is niet langer de grote partij in het centrum die naar believen dan over rechts en dan weer over links kan regeren. Dat kondigde zich in 1994 al aan, maar vanaf 2002 leek het onder Balkenende weer even mee te vallen. Nu is het verlies zo goed als zeker definitief.

De christendemocratie moet zichzelf dus opnieuw uitvinden. Dat zal verdraaid moeilijk zijn. De samenleving is immers veranderd. Het type samenleving waaruit de christendemocratie is voortgekomen, bestaat niet meer. Dat befaamde 'maatschappelijk middenveld' is geërodeerd, verstatelijkt en geprofessionaliseerd. Het is tegenwoordig óf het liberale ieder-voor-zich individualisme óf het linkse de-staat-voor-ons-allen socialisme. Wat daar tussen zat, is grotendeels verdwenen.

Back to basics
Er moet dus een nieuw, helder en overtuigend verhaal komen voor een nieuwe samenleving.

Christenen moeten in deze gure tijden eerst back to basics. Christelijke politiek is in de negentiende eeuw ontstaan als het sluitstuk van een culturele heroriëntatie (bij de protestanten) dan wel emancipatie (bij de katholieken) waarbij politiek burgerschap niet voorop stond. Christelijk burgerschap bestond in de eerste plaats in kerkelijke betrokkenheid, in filantropie en sociaal werk, in de inzet voor christelijke scholen, in evangelisatie en zending. Wanneer deze basis ontbreekt, is elk kans op herstel van christelijke politiek zo goed als uitgesloten.

Dan, in de tweede plaats dus, komt de politiek. Als de samenleving van vrijwillige verbanden en 'zelforganisatie' waaruit het CDA is voortgekomen niet meer bestaat, staat de partij voor een keuze. Zij moet zich dan gaan uitspreken voor een bepaalde maatschappelijke ordening. En dan zijn er twee alternatieven.

Diversiteit of...?
Het CDA kan kiezen voor het verhaal van de diversiteit en zich opwerpen als de hoedster van de pluriformiteit van de samenleving. Iedereen mag er zijn en mag er op zijn eigen wijze zijn. Het is niet de taak van de politiek een bepaalde identiteit te definiëren van waarden die we met elkaar moeten delen. Als we het daarover eens zijn, is dat in feite al genoeg. Het is een model dat in Engeland en Canada ingang heeft gevonden, het model van de tot het uiterste opgerekte diversiteit. Het betekent bijvoorbeeld ook dat religieuze gemeenschappen naar hun eigen rechtsregels juridische geschillen mogen oplossen. De plaats waar dat gebeurt heet sharia-rechtbank.

Het andere alternatief is het CDA als de sociaalconservatieve hoedster van een Leitkultur, van een helder gearticuleerd en omschreven gemeenschappelijk fundament van culturele waarden. Maxime Verhagen deed dat nog op het laatste partijcongres, toen hij het had over de 'keuze voor de Nederlandse taal en cultuur en de uitgangspunten van de Nederlandse rechtsstaat'.

Conservatisme
Moet de 'C' van het CDA dan de 'C' van het conservatisme worden? Ja, zou ik zeggen, maar dan wel van een christelijk belijnd conservatisme dat in alle openheid de samenwerking zoekt met andere behoudende krachten in de Nederlandse samenleving. Conservatisme kan niet zonder christendom, en christendom niet zonder conservatisme.

Wanneer namelijk belangrijke waarden, als bijvoorbeeld tolerantie, hun christelijke borging verliezen, slaan zij zomaar om in hun tegendeel, en worden zij als ideaal een instrument voor onvrijheid en eenheidsdwang.

In de handen van een seculiere meerderheid kan die eenheidsdwang hoogst onaangenaam gaan worden. Maar laten we niet bezwijken onder de last van de grote opdracht en de sombere vooruitzichten. De tijden, dat zijn wij zelf. En als protestant mag ik er in dit mooie katholieke blad misschien wel aan herinneren dat het altijd goed is de verleiding van zwaarwichtigheid te weerstaan en een gelovige luchthartigheid te bewaren.

Bart Jan Spruyt is onder meer columnist van Elsevier.