Europa, tob liever over jezelf

Europa maakt zich zorgen over de groeiende islam. Maar het kan zich beter zorgen maken over zijn eigen identiteit. Dat Europa die ontkent, en de plaats van het christendom daarin, is het echte probleem.

Het komt niet vaak voor dat Europese politieke leiders iets politiek incorrects zeggen, maar bondskanselier Angela Merkel deed het eind 2010 wel. Het gevoelige onderwerp was moslimimmigratie. Niet alleen ontstelde Merkel toen de Europese bestuurderselite (speciaal de linksen en de groenen) door te zeggen wat iedereen weet: dat de multiculturele samenleving "totaal mislukt" is, maar ze zei ook dat het punt niet "te veel islam" was, maar "te weinig christendom". "We hebben te weinig discussies over de christelijke kijk op de mens", zei Merkel. Ze benadrukte dat Duitsland meer moet nadenken over "de waarden die ons richting geven, over ons joods-christelijke traditie". Dat was een manier, aldus Merkel, "om samenhang in onze samenleving" te krijgen.

 

Verblindend evident
Op een niveau stelt Merkel zeker vast wat verblindend evident is. Hoe kunnen Europeanen van moslimimmigranten verlangen in de Europese samenleving te integreren en Europese waarden te eerbiedigen als Europeanen zelf niet duidelijk is welke waarden het hart van de Europese identiteit uitmaken en waar die vandaan komen?

En zoals beduidende delen van de Europese samenleving graag zouden ontkennen, is het eenvoudig een historisch feit dat het idee van Europa en Europese waarden als vrijheid, gelijkheid voor de wet en solidariteit niet zomaar uit het niets opdoken in de late zeventiende eeuw met de Verlichting. Centraal voor de vorming van de Europese identiteit en waarden was de synthese van Athene, Rome en Jeruzalem die door het christendom werd voltrokken na de ondergang van het Romeinse rijk in 476.

Mythologie
Er is inderdaad volop bewijs dat de voorlopers van de vrijheden en de werkelijke prestaties van de verschillende vormen van verlichting in het christendom gezocht moeten worden. Er is bijvoorbeeld toenemend erkenning dat het idee van de mensenrechten voor het eerst concrete uitdrukking kreeg bij middeleeuwse kerkrechtgeleerden.

Toch is het nauwelijks een geheim dat de joods-christelijke erfenis nogal losjes zit. Bijvoorbeeld bij het seculier-fundamentalisme – zoals van de Spaanse socialistische regering – dat in trek is onder delen van Europees links. Maar de dubbelzinnigheid komt ook tot uiting in de hardnekkigheid van historische legenden die afbreuk doen aan de christelijke bijdragen aan de Europese beschaving, en die vervormen en zwartmaken.

Een goed voorbeeld is de mythologie van de 'Donkere Eeuwen'. Vele van de morele politieke en wettelijke fundamenten van de moderne markteconomie werden al voor de zestiende eeuw gelegd in Europa. Evenzo werd de wetenschappelijke methode geboren in de Middeleeuwen. Middeleeuwse denkers als Albertus Magnus droegen cruciaal bij aan de ontwikkeling van de natuurwetenschap. Desondanks houden velen vol dat de markteconomie in essentie een fenomeen van na de Verlichting is of het christendom in essentie anti-wetenschappelijk is.

Leeg geloof
Maar het probleem is niet enkel seculiere meningen. Sinds de jaren vijftig hebben veel Europese christenen hun geloof geleidelijk teruggebracht tot een leeg humanisme waarvoor zelfs de best EU-gesubsidieerde non-gouvernementele organisatie zich niet zou hoeven schamen. Het probleem van 'vrijzinnig christendom' (of wat daar van over is) is dat het niet erg geïnteresseerd is in welke christelijke waarde dan ook die uitgaat boven de sentimentele clichés over tolerantie en gelijkheid die routineus ontdaan zijn van elke specifiek christelijke inhoud. Het is 'vaarwel Thomas van Aquino en hallo John Rawls'.

Het maakt het alleen maar ironischer dat steeds meer seculiere Europese denkers denken dat Europa alleen zijn bijzondere identiteit en waarden kan oppeppen door zich met zijn joods-christelijke erfenis bezig te houden. Dat is in ieder geval de slotsom van een van Duitslands meest vooraanstaande intellectuelen, Jürgen Habermas. Als "methodologisch atheïst" benadrukt Habermas dat Europa zich niet meer de luxe kan veroorloven rond te wentelen in historische ontkenning. Zoals hij schreef in zijn boek uit 2006 Zeit der Übergänge is "christendom en niets anders het ultieme fundament van vrijheid, geweten, mensenrechten en democratie, de kenmerken van de westerse beschaving. Tot op vandaag hebben we geen andere mogelijkheden. We blijven ons laven aan deze bron. Al het andere is postmodern geklets".

Verminkt begrip
Daaruit volgt dat elke serieuze discussie over waarden vereist dat Europeanen hun zeer verminkte begrip van de Europese geschiedenis en het christendom overwinnen. Er zit iets paradoxaals in het feit dat dit gemakkelijker gemaakt wordt doordat er steeds meer moslims in Europa wonen. Maar zo'n inspanning wordt zelfs nog veel urgenter vanwege de economische realiteit dat Europa zelfs nog meer immigranten nodig zal hebben als de huidige demografische winter langere tijd aan blijft houden.

Wat kanselier Merkel zelf verstaat onder "de christelijke kijk op de mens" bleek niet uit haar opmerkingen. En het spreekt ook niet vanzelf dat christelijke ideeën altijd te verzoenen zijn met moslimopvattingen. Er zitten fundamentele theologische verschillen tussen christendom en islam, waarvan velen gevolgen hebben voor onderwerpen die uiteenlopen van godsdienstvrijheid tot de betekenis van de staat. Maar Merkel heeft ongetwijfeld gelijk als zij benadrukt dat elke discussie over immigratie in Europa betekent dat Europeanen wat minder zorgen zouden moeten hebben over de islam en wat meer aandacht voor het kennen van de waarheid over hun eigen erfenis en de plaats van het christendom daarin.

De waarheid maakt ons niet alleen vrij. Er is geen toekomst zonder haar.

Dr. Samuel Gregg is Research Director op het Acton Institute (www.acton.org) Hij heeft verschillende boeken geschreven waaronder On Ordered Liberty, het bekroonde The Commercial Society, en Wilhelm Röpke's Political Economy. (vertaling/bewerking: Henk Rijkers)

11 mei 2011
De artikelen uit de krant zijn nu ook digitaal via Myjour.com te lezen. U kunt ze los kopen of als u abonnee bent gratis lezen. Klik hier voor meer informatie.

    KN op Twitter!

    Proef kn

    Proef kn! 8 weken voor € 15,-