Het Concilie bestaat 50 jaar. De voorzichtige kritiek die mocht klinken, is nu verstomd en het feest kan beginnen. Het feestgedruis in de vorm van lezingencycli, symposia, krantenartikelen en boeken is niet van de lucht. Er is echter iets opmerkelijks mee. Ik zal dat met een voorbeeld verduidelijken.

Hoe lelijk ook
Het Stedelijk Museum in Amsterdam is laatst feestelijk heropend. Verwacht er geen mooie dingen, daar is moderne kunst te goed voor. Bij de opening vermeed iedereen het woord schoonheid zorgvuldig. Men prees de kunst aan als spannend, interessant, revolutionair, vernieuwend, invloedrijk enzovoort. Een kunstbobo presteerde het zelfs om zekere schilderijen aan te prijzen omdat ze 'echt een verhaal met elkaar aangaan'. Om kort te gaan: schoonheid is taboe, want 'subjectief' en dus onbruikbaar. Maar in al hun subjectiviteit vinden moderne kunstkenners wel dat klassieke kunst niet kan. Die pretendeert immers 'schoon' te zijn. Dat de filosofie al eeuwenlang over objectieve maatstaven beschikt voor schoonheid, willen ze niet weten. Kunst draait om een ding: vernieuwing en verandering – hoe lelijk ook. Vindt u het gek dat moderne kunst zo dood(s) is als een pier?

'Aggiornamento!'
Zoals de schoonheid als hoogste doel verdwenen is in de kunst, zo is waarheid verdwenen voor de gelovige. Rond het Conciliefeest is waarheid ver te zoeken, evenals de liefde daarvoor. Ook hier geldt het moderne dogma van de verandering en vernieuwing als doel in zichzelf, soms met de dooddoener dat de Kerk die in de jaren zestig echt nodig had. De ramen moesten open. "Aggiornamento!" Anders, nieuwer, beter!

Revolutie in de Kerk
Ik las het zelfs in mijn parochieblad. Hier wordt het Concilie aangeprezen als de Franse Revolutie in de Kerk, ingezet met louter 'nobele' motieven. Die motieven worden vervolgens onnavolgbaar losgekoppeld van die gruwelijke revolutie zelf. Waarheid en werkelijkheid doen er niet toe. In plaats daarvan is een begrippenapparaat gekomen van 'hoop', 'vernieuwing', 'ontmoeting' en 'zuiverheid'. Om te zwijgen van derderangs terminologie als 'een betere wereld' en 'mensen die verhalen met elkaar delen'. Je hebt geen theologie meer nodig.

Niet onverdeeld blij
Vanaf 2007 mocht er mondjesmaat kritiek op het Concilie geventileerd worden. Verschillenden hebben daar gebruik van gemaakt, ook hier. Waarschijnlijk ligt de dialoog tussen het Vaticaan en de Piusbroeders aan deze katholieke lente ten grondslag. Ook in Rome zelf bleek men niet onverdeeld blij met het Concilie en zijn uitwerking. Deze zijn in theorie moeilijk los te koppelen. Zo was daar mgr. Gherardini die twee kritische boeken over het Concilie publiceerde. Ze lagen in het Vaticaan op alle nachtkastjes, tot dat van de paus aan toe. En daarbij kwam de eminente geleerde Roberto di Mattei met zijn historisch standaardwerk.

Niets nieuws
In feite schreven ze niets nieuws. Ze baseerden zich mede op een stroom van publicaties die door de hogere clerus veertig jaar lang genegeerd is en uit de katholieke media gehouden. Ze verspreidde zich via alternatieve circuits en werd zo toch goed gelezen. In Nederland was er bijv. pater Van der Ploeg o.p. met verschillende bladen, in Duitsland een groep geleerden rond het gerenommeerde tijdschrift Theologisches, in de VS was er Michael Davies met talrijke publicaties over het Concilie, de liturgie en theologie. En zo nog vele anderen.

Korte katholieke lente
Het frappante is dat deze korte periode van openheid voor zelfkritiek plotseling is afgesloten. Ook dit valt samen met het stokken van de dialoog tussen het Vaticaan en de Piusbroederschap in de lente van 2012. Rome eist compromissen, en de FSSPX beseft dat deze hen zullen neutraliseren en wellicht vernietigen. Wat een katholieke lente leek, is een winter geworden. Zeker in Nederland. Men sluit de rijen met steeds dezelfde riedels: Gods vrede tussen alle religies, lief zijn voor elkaar en het Concilie was, is en blijft een groot feest.

Vernieuwingsbombast
Het Concilie was met haar geest en feest een staatsgreep van de progressieve clerus in de Kerk van Christus, een revolutie van de klerken. Het feest dat losbarst is hun feestje, met hun bekende 'hoopvolle' kretologie: vernieuwingsbombast van een Kerk die hier vrijwel geen leken meer heeft. Het is een soort Stedelijk Museum: een van de werkelijkheid losgezongen non-cultuur. Waar zijn de miljoenen zielen die de nietszeggendheid van de Conciliekerk inmiddels verlaten hebben? De feestgangers spreken overal van een 'nieuwe', 'zuivere Kerk'. Hoe zuiver dan? Een Kerk ontdaan van het ware, het schone en het goede – drie termen die samenvatten waarvan de clerus is vervreemd. Is dat soms christendom 3.0?

Tom Zwitser is filosoof en publicist te Groningen.