Het is het goed recht van ieder om naar een toneelstuk te gaan zien en daar zijn mening over te hebben en mee te delen. Mgr. Bonny kan echter als bisschop van Antwerpen zijn persoon niet meer scheiden van zijn functie zonder in een schizofrene toestand te vervallen. Daarom kan zijn commentaar niet zomaar een opinie als een andere worden genoemd. Ook het feit dat hij zijn visie in De Standaard en De Morgen bekend maakt, betekent een openbaar standpunt van iemand die een loodzware verantwoordelijkheid draagt voor onze kerkgemeenschap. Hij is gewijd als bisschop, hij moet zijn functie invullen als zichtbare herder in Jezus' naam. 

Vrijheid van kunstenaar

Volgen we toch de redenering van monseigneur: "al kan de enscenering overtrokken of schokkend overkomen, het gebeuren is levensecht."

Het is misschien aangewezen om een ander controversieel werk in herinnering te brengen: The Passion of Christ. Dit werd als té schokkend, té overdreven voorgesteld. Of nog een voorbeeld: tegenstanders van abortus die de gruwel van de uiteengereten kinderen (zouden) laten zien, worden aangeklaagd voor de correctionele rechtbank, voor 'stalking'. De vraag is of deze beelden en dit soort toneel proportioneel - dit is in verhouding - staat tot de boodschap die de kunstenaar wil brengen? Hoe dan ook of die beelden niet dermate schokkend zijn dat een aantal mensen in hun diepste wezen erdoor geraakt wordt? Wanneer dat geldt voor bovengenoemde passie van Christus, maar zeker voor de anti-abortusboodschap, dan geldt dit uiteraard ook voor dit kunstwerk. De tekst van monseigneur over de werken van barmhartigheid en de boodschap van de voetwassing doen daaraan niets af. Was dit schokkend beeld het enige wat overblijft om deze boodschap van werken van barmhartigheid of de nederige houding van de voetwassing, duidelijk te maken? Was de gegeven ergernis - objectief blasfemie of godslastering - in verhouding tot de goede bedoeling? In de geboden staat 'vloek noch spot', en dit is zoals alle verboden van absolute aard. Dit verbod geldt altijd en in alle omstandigheden. Zich beroepen op de vrijheid van de kunstenaar doet daar niets aan af. Het doel wettigt de middelen niet. En met democratie heeft dit niets te maken. Men spuwt mensen niet in het gezicht!

Lijkwade van Turijn

Monseigneur zegt: "De uitzichtloosheid waarin zowel de vader als de zoon zich bevinden, roept vanzelf de Godsvraag op. Waar is God in het lijden?" Ik weet niet of dit vanzelf hier de godsvraag oproept. Wel weet ik dat God elders zorgvuldig geweerd wordt in alle wetgeving, in alle uitingen in alle openbare plaatsen. Waarom God nu hier wel en op die manier letterlijk ten tonele wordt gevoerd, wordt niet geargumenteerd. Monseigneur roept het boek Job op, maar citeert niet de kern van Jobs gedrag: "De Heer heeft gegeven, de Heer heeft genomen, de Naam des Heren zij gezegend!" Dus niet vervloekt! Het beeld van de triomferende verrezen Christus in zijn heerlijkheid, is uiteraard niet het enige beeld van Christus. Het is wel het beeld geschilderd naar een schilderij van het beeld van de lijkwade van Turijn. Deze lijkwade en het beeld daarin van de gemartelde gekruisigde toont enerzijds de uiterste marteling maar ook het serene gelaat van de Christus, als het ware in zijn heerlijkheid. Hij heeft de gruwelijke dood overwonnen. Waarom toont de kunstenaar juist dat beeld, om het dan te bezoedelen? Antonella da Messina heeft evenzeer de lijdende Christus in beeld gebracht. Inderdaad, de kunstenaar neemt de volle verantwoordelijkheid en de bedoeling om juist dat godsbeeld – dat Christus ons éénmaal zal doen verrijzen – op een brutale manier te schenden. Lijden maakt onvermijdelijk deel uit van het menselijk bestaan. Door Jezus en juist door Zijn lijden werden lijden en dood uiteindelijk overwonnen. Dat is onze hoop, dat is onze zekerheid die in elke paasnacht weerklinkt.

Volkomen zinloosheid

Het gaat dus helemaal niet om de "absurditeit van Goede Vrijdag"(Mgr Bonny). Goede Vrijdag in zijn aangrijpende liturgie toont ons "hoezeer God ons heeft liefgehad, dat Hij Zijn enige Zoon heeft gezonden, opdat allen zouden leven en niet verloren gaan"(lied: Zingt Jubilate). Het gelaat van de verrezen Christus als laatste mogelijkheid van het "verlangen dat ik geloof noem" is een vreemde onbegrijpelijke taal. Het geloof in de verrezen Christus, hier in Zijn gelaat, betekent dat wij overtuigd zijn van zijn opstanding uit de doden. Hij openbaart zich aan Petrus, aan zijn getuigen en aan de Emmausgangers. Zij waren overtuigd van de "absurditeit van Goede Vrijdag" (Mgr. Bonny), de Heer zelf neemt hen doorheen de geschriften, inderdaad doorheen de profeten die zegden dat Hij het lam is dat geslachtofferd werd (Alleluja in de liturgie van Pasen). In dit toneelstuk gaat het hier niet om twijfel, het gaat hier om ongeloof, om het niet kunnen aanvaarden. Om de kreet van de volkomen zinloosheid en het afrekenen van de Christus die op het kruis inderdaad "onze enige hoop" is zoals de liturgie van Goede vrijdag ons doet bidden. Hij heeft de dood overwonnen, samen zullen zij die in Hem geloven en zijn geboden onderhouden, opstaan uit de doden, dan gaan we allen samen Gods heerlijkheid tegemoet.

Kritisch nadenken

Inderdaad het "Lam zal ons weiden" (de wapenspreuk van Mgr Bonny) komt uit: "want het Lam in het midden van de troon zal hen weiden" en voeren naar de waterbronnen van het leven en God zal alle tranen van hun ogen afwisssen" (Apk 7,17) Dit staat na de lezingen van de Heilige Liturgie van Allerheiligen waar staat in Apk 7, 13. -15 "Wie zijn dat in de witte gewaden?...Dat zijn degenen die komen uit de grote verdrukking, die hun kleren hebben wit gewassen in het bloed van het Lam. Daarom staan zij voor de troon van God en dienen Hem dag en nacht in zijn tempel, en Hij die op de troon gezeten is, zal zijn tent over hen uitspreiden." Onze deelname aan het lijden van Christus, het geduldig dragen en in de werken van barmhartigheid een afstraling geven de liefde van God, dat blijft onze opdracht. Maar evenzeer is het Gods lof zingen in het waardig protest.

Of "Castellucci een beeldtaal gebruikt met constructieve stem", zoals Mgr Bonny betoogt, is een appreciatie waar toch kritisch moet worden over nagedacht.

Walter van Geyninck is lezer in België.