Iedereen kent de plaatjesreeksen van aap naar mens, van het oerpaardje naar onze knollen, en - heel berucht - Haeckels plaatjes van embryo's die moeten bewijzen dat elke mens vanaf zijn eerste ontwikkeling heel de evolutie herhaalt en dat alle embryo's van vis tot mens op elkaar lijken. Al even berucht zijn de gemanipuleerde foto's van de peppered moth. Het zijn de 'ikonen van evolutie'.

Pia fraus

Al deze plaatjes berusten stuk voor stuk op misleiding. Darwinisten van niveau weten dat en geven dat toe, maar niettemin blijven die suggestieve plaatjes, en de mythen die eraan vastzitten maar terugkeren, niet alleen in populair-wetenschappelijke literatuur, maar ook in leerboeken. Het is een pia fraus, vroom bedrog voor de nobele zaak van de darwinistische evolutiepropaganda.

Idée reçue

Zo is er ook een door plaatjes ondersteunde mythe van de 'Darwin-vinken'. Dat zijn de snavelvariaties binnen een vogelsoort (het is geen vink) op de Galapagos-eilanden. Het idée reçue is dat die Darwin daar inspireerden tot zijn evolutietheorie. Daar blijkt niets van waar. Wetenschapshistoricus en overtuigd darwinist Frank Sulloway kon aan de hand van Darwins aantekeningen aantonen dat de evolutionaire betekenis van de 'vinken' destijds niet tot Darwin doordrong. Hij deed er ook geen gerichte studie naar.

Eureka!

Natuurlijk lijken de 'Darwin-vinken' op zichzelf wel overtuigende bewijzen van microevolutie, kleine variaties binnen een soort die zich ontwikkelen op min of meer van elkaar gescheiden locaties, die eilanden nu eenmaal altijd zijn. In retrospectief heeft Darwin hen daar ook voor gebruikt en in zoverre begrijpelijk.

De mythe is echter dat Darwin de 'ontdekker' is van de evolutie. Daarbij hoort een eureka-moment, dat door de Galapagos-vinken aan de natuuronderzoeker geleverd is. Op dat ogenblik van 'verlichting' kon hij als het ware niet anders meer dan 'Eureka!' roepen. De plaatjes ondersteunen dat onjuiste idee. (Een nieuw boek over wetenschappelijke mythes legt het uit en wordt hier besproken.)

Zelfbegoocheling

De waarheid is dat evolutie al lang en breed een wetenschappelijk idee was voordat Darwin werd geboren. Zijn roem dankt hij aan het feit dat hij samen met Alfred Russel Wallace natuurlijke selectie ontdekte als een allesverklarend mechanisme dat de evolutie aandrijft. Dit idee houdt de biologie al ruim 150 jaar in de ban, vooral sinds het behendig is gecombineerd met de genetica tot de zogenaamde Moderne Synthese. De vraag of dit neodarwinisme klopt en geen spectaculaire zelfbegoocheling is, wordt steeds vaker gesteld (zie het vernietigende boek What Darwin Got Wrong van wetenschapsfilosoof Fodor en biofysicus/cognitief psycholoog Piattelli-Palmarini).

Losse schroeven

Ook de stelling dat de variatie van de snavels van Galapagos-vinken door natuurlijke selectie is ontstaan, is door modern onderzoek inmiddels op losse schroeven gezet. Daarmee zouden de plaatjes helemaal hun evolutionaire legitimatie verliezen.

Maar in ieder geval de waarheid is: toen Darwin op de Galapagos-eilanden was, had hij voor de 'Darwin-vinken' daar nauwelijks aandacht.