In de dagen rond Kerstmis gaat onze aandacht bewust of onbewust uit naar het immer omstreden Heilig Land. Het eeuwige en transcendente Woord trad in Bethlehem de vergankelijkheid van onze menselijke historie binnen. Hier werd de Kerk geboren en sindsdien wordt het Heilig Land met recht de bakermat van het christendom genoemd, dat een ontworteld christendom zou zijn zonder een duidelijke christelijke presentie in dit gebied.

Toch is dit precies waar sinds jaren onheilstijdingen voor waarschuwen. Niet alleen in het Heilig Land maar in het Midden-Oosten als geheel zou het christendom met uitsterven worden bedreigd. Dat werd recentelijk nog eens onderstreept door Foead Twal, de Latijnse patriarch van Jeruzalem. Hij waarschuwde dat de kans reëel aanwezig is dat met name het Heilig Land zal verworden tot wat hij een "spiritueel Disneyland" noemde. Een openluchtmuseum waar pelgrims de fysieke getuigenissen van een christelijk verleden kunnen bewonderen, maar waar de levende bouwstenen van een vitale christelijke gemeenschap niet langer aanwezig zullen zijn.

De teneur
Dit was ook de teneur van een conferentie die in 2011 plaatsvond in Londen onder de titel 'Christenen in het Heilig Land'. Daar werd gesteld dat in 1948, aan het einde van de periode van het Brits mandaat over Palestina, christenen nog 30 procent van de bevolking van het Heilig Land vormden. Nu is dit geslonken tot nog slechts 1,25 procent in Israël en de Palestijnse gebieden samen. En het was in deze zelfde sfeer van bezorgdheid over de onzekere toekomst van de christelijke kudde dat vorig jaar in Rome de bijzondere synode over het Midden-Oosten plaatsvond.

Nieuwe christenen
In Arabischtalige kerkelijke kringen werd echter nogal wat kritiek geuit op de resultaten van deze synode. Niemand kan ontkennen dat het christendom in het Midden-Oosten voor grote en zelfs existentiële uitdagingen staat, waarbij het treurige lot van de Irakese christenen een inktzwarte pagina vormt. Maar priesters van de Don Bosco kerk in Damascus wezen erop dat in Aleppo (Syrië) de grootste Kerk van het land in aanbouw is.

De franciscanen, die in het Heilig Land veel heiligdommen beheren, waren van mening dat de synode de situatie van de christenen in het Heilig Land veel te negatief voorstelt. Bovendien vonden de critici dat de synodevaders voorbij waren gegaan aan een uiterst belangwekkend fenomeen dat in de nabije toekomst weleens van vitaal belang zou kunnen blijken te zijn voor het christendom in het Midden-Oosten.

Ze hadden terecht hun bezorgdheid uitgesproken over het vertrekken van honderdduizenden christenen naar vooral het Westen. Maar zij hadden geen enkele aandacht voor het ook in christelijke media onderbelichtte verschijnsel dat de afgelopen decennia tevens een tegengestelde beweging plaatsvond. Honderdduizenden christenen uit alle windrichtingen emigreerden naar en vestigden zich in Israël.

Drie categorieën
Enigszins dramatisch zou men kunnen stellen dat de afgelopen decennia de grootste instroom van christenen in Israël heeft plaatsgevonden sinds de tijd van de kruistochten. Er voltrekt zich in Israël een metamorfose van het kerkelijk landschap die nieuwe realiteiten heeft geschapen, maar ook enorme uitdagingen voor de plaatselijke Kerken.

De nieuwe christenen in Israël kunnen in drie rubrieken worden gecategoriseerd. De eerste groep bestaat uit gastarbeiders die afkomstig zijn uit bijna alle landen onder de zon. Alleen al het aantal Filipijnse gastarbeiders bijvoorbeeld steeg van 5000 in 1991 tot 40.000 anno 2011. De tweede groep nieuwe christenen in Israël betreft gelegaliseerde én illegale asielzoekers die met name afkomstig zijn uit Afrika.

De laatste groep tenslotte wordt gevormd door christelijke immigranten met een joodse tak in de familie die hun recht gaf op vestiging in Israël. De toename van christenen is volgens David Neuhaus, vicaris van het Latijns patriarchaat van Jeruzalem, zodanig dat er niet genoeg priesters en kerken zijn. Dus vinden er vieringen plaats in ad hoc locaties of in bestaande Arabische kerken.

Haat-liefdeverhouding
Neuhaus stelt "dat er momenteel genoeg nieuwe katholieken zijn gearriveerd om in elke Israëlische stad een kathedraal te bouwen". Daarbij wordt vaak vooral aan de Palestijnse Arabisch sprekende christenen gedacht, wier aantal 110.000 bedraagt. Als gevolg echter van de christelijke immigratie zijn zij een minderheid geworden binnen de christelijke gemeenschap in Israël. Deze situatie stelt op korte termijn de plaatselijke Kerken voor enorme uitdagingen, maar zal op de langere termijn ook de officiële politiek van de Wereldkerk gaan beïnvloeden.

Parochiepriesters zagen het in het verleden als hun belangrijkste taak om de Arabisch-christelijke identiteit te beschermen en te versterken. Palestijnse christenen lijden vaak onder het probleem van een verscheurde loyaliteit, waarbij het de vraag is of ze zich allereerst als Palestijn identificeren óf als christen. Emotioneel identificeren ze zich sterk met de Palestijnse kwestie en hebben ze vaak een haat-liefdeverhouding met Israël, omdat ze zich als Palestijnen in Israël gediscrimineerd voelen.

Profiel
De honderdduizenden van buiten gearriveerde christenen in Israël en zeker hun in Israël geboren kinderen identificeren zich echter probleemloos met de ontvangende Hebreeuwse staat. Ze kennen niet de beladen erfenis van het Palestijns-Israëlisch conflict waar Palestijnse christenen dagelijks mee worstelen. De nieuw gearriveerde christenen blijken vaak een totaal ander sociologisch profiel te bezitten. De belangrijkste taak van de christelijke Kerken lijkt gelegen in het smeden van een christelijke eenheid tussen de sinds 2000 jaar aanwezige Arabische christenen én de massaal gearriveerde buitenlandse christenen.

Neuhaus wijst erop dat de grote groep Filipino's sinds 1991 hun eigen priester uit Manila gehaald hebben. Onder de een miljoen Russen die naar Israël emigreerden waren 50.000 tot 80.000 praktiserende christenen die met hun priester Alexander Winogradsky vieringen in het Hebreeuws hielden in Jeruzalem.

Geen 'spiritueel Disneyland'
De bijzondere synode vorig jaar in Rome over het Midden-Oosten maakte echter duidelijk dat het besef van een veranderd én versterkt christendom in Israël ook in de Wereldkerk nog niet is doorgedrongen. Tijdens deze synode werd veel aandacht besteed aan de oude Arabische Kerken in het Heilig Land, maar er werd met geen woord gesproken over de groeiende en vitale presentie van nieuwe christenen in Israël. Zij overtreffen qua aantallen hun Palestijnse geloofsbroeders verre. Zij vormen een baken van hoop in het Heilig Land dat duidelijk maakt dat de angst voor een spiritueel Disneyland volkomen ongegrond is.