In gangsterdrama's van Coppola en Scorsese had de roomse achtergrond van Ierse en Italiaanse maffia-migranten een prominente rol. Of denk aan de drugsdealer uit Latijns-Amerika. Is de armoede van de katholieke onderklasse oorzaak van die relatie? Of weten katholieken laconieker om te gaan met een dubbele moraal? Allebei, zo toont De Bende van Oss. De protestantse overheid behandelt de Zuiderlingen als tweederangsburgers. Bloedig verzet tegen het gezag is hun reactie. Net als de Godfather staan de bendeleden bij de sacramenten vooraan, terwijl ze buiten de kerk grof van tong vuile handen maken. Dit geeft een lomp, maar intrigerend beeld van de crisisjaren. En hoewel expliciet, is het puberale van Paul Verhoevens Zwartboek, met een vergelijkbaar vrouwelijk perspectief, vermeden.

Helaas ontstijgt de verbeelding van beide kampen onvoldoende de vooroordelen. Protestanten zijn NSB'ers; de hypocriete katholieke elite heult met misdadigers, met een misbruik-pastoor als stereotype nummer één. Ook is de conclusie te eenvoudig. Alsof de Ossche industrie én de Socialistische Partij groot zijn geworden in het voetspoor der schurken. De SP afficheert zich als antikerkelijk, terwijl de bende zich – ondanks vele zonden – nooit van de Kerk heeft gedistantieerd.

Opvallend in dit opzicht is de verontwaardiging van leider Wim de Kuiper als een van de bendeleden zijn vrouw tot abortus dwingt. "Abortus, da's ne doodzonde!", roept hij. Is het niet schrijnend dat zo'n messentrekker daarin gewetensvoller blijkt dan de meeste Nederlanders tegenwoordig, inclusief SP'ers?

Film: De Bende van Oss (2011), NL, 110 min. Scenario: André van Duren en Paul Jan Nelissen, regie: André van Duren, met o.a.: Sylvia Hoeks, Frank Lammers en Daan Schuurmans.