De paus hield van film. Zo was hij fan van acteur Anthony Quinn, wiens kleinkinderen hij persoonlijk doopte. En filmmakers waren dol op de paus. Drie van zijn teksten zijn verfilmd en als personage dook hij op in tientallen documentaires, series en films. Hij bracht, mede dankzij zijn charisma en acteerervaring, grotere massa's op de been dan een filmster. Maar vooral was hij niet bang zichzelf te laten zien, als leidende én als lijdende mens. Dit bewogen leven lijkt een ideaal onderwerp voor speelfilm. Maar hoe vat je een zo publiek, invloedrijk en getalenteerd persoon in een kort tijdsbestek?

Film: Pope John Paul II
De makers van Pope John Paul II waren trots op hun Vaticaanse première, waar ze een applaus van paus Benedictus ontvingen. Ook zijn ze er fier op dat ze hun project op locatie in Krakau en Rome mochten opnemen, wat een authentieke sfeer oproept. Het oorspronkelijke scenario werd door de regisseur verrijkt met anekdotes van plaatselijke getuigen. Persoonlijke ontmoetingen, onbekend uit de biografieën, versterken zo de bekende evenementen. Al gaat het wat ver om een fictief personage, de joodse Roman, toe te voegen, enkel om de vriendschap met de joden te benadrukken.

Rode draad is Wojtyla's liefde voor zijn vaderland. Dat levert geen compleet, maar wel een coherent beeld op. Het vreedzame verzet tegen totalitaire ideologieën vanuit Polen loopt naadloos over in zijn heimwee en steun vanuit het Vaticaan. De uitgebreid in beeld gebrachte moordaanslag werkt hierin als sleutelmoment. Herhaaldelijk wordt hem één aspect van zijn missie in de mond gelegd: de Kerk naar een nieuw millennium van vrede en eenheid leiden. Helaas wekt de uitvergrote desillusie na de aanslagen in New York daarbij de indruk van naïviteit.

Een ander nadeel is dat de acteur die de jonge Wojtyla speelt zo weinig lijkt op de oudere acteur die het stokje van hem overneemt. Beiden spelen hun rol met verve, humoristisch, innemend en eigenwijs, maar de overgang is onwerkelijk en onwennig. Het is duidelijk dat de makers nog het meest trots waren dat ze Jon Voight, de vader van Angelina Jolie, als grote naam wisten te strikken. Voor hem moest de jonge Cary Elwes pas op de plaats maken. Ook voor de kardinalen Sapieha, Wyszynski en Casaroli zijn bekende acteurs gestrikt. En al komt Ratzinger daarbij schraal over, voor een groot deel van de film ging paus Benedictus terecht voor in het applaus.

Dvd: Pope John Paul II (2005), Italië, VS en Polen, 186 min., 3-disc (Engels, NL ondertiteld) €14,- via www.bol.com. Scenario: Francesco Contaldo en John Kent Harrison, regie: John Kent Harrison, met o.a.: Jon Voight, Cary Elwes, James Cromwell, Christopher Lee en Ben Gazzara.

---

FILM: Karol
Met hun tweeluik nemen de makers van Karol de tijd Wojtyla's veelzijdigheid uit de verf te laten komen. Om het project niet in een receptie te laten verzanden, is het aantal personages sterk gereduceerd. Aan de hand van vriendin Hanna Tuszynska is Karols keuze voor het celibaat belicht, al is het de vraag of zij in het echt ooit verkering hadden. Geestelijk leidsman Tomasz Zaleski is een fictieve samenvatting van meerdere inspiratoren, zoals kardinaal Sapieha en Kazimierz Figlewecz. En in het tweede deel staat secretaris Stanislaw Dzwiwisz symbool voor bijna iedereen binnen het Vaticaan. Door zijn contact met Moeder Teresa en Oscar Romero komt de met hen gedeelde dienstbaarheid en solidariteit tot uitdrukking. En in gesprek met de fictieve journaliste Julia Ritter passeert het ethisch gedachtegoed de revue. Hoewel niet overal historisch correct, heeft deze thematische reconstructie een sterk dramatisch effect. Zo komt zijn leven niet zozeer naar de letter, maar zeer naar de geest van Wojtyla tot uitdrukking.

Zijn invloed op het wereldgebeuren blijft meer in de schaduw, maar geen van de films geeft zo'n veelzijdig beeld van zijn persoon als kunstenaar, intellectueel, mysticus en herder. Daarbij komt dat de Poolse acteur Piotr Adamczyk, die eerder al gestalte gaf aan een ander icoon van Polen, Frederic Chopin, niet alleen sterk op de paus lijkt, maar hem bijna ís. Adamczyk biedt een van de meest treffende en charismatische transformaties ooit, in het hele scala van jongeling tot oude, zieke man. In combinatie met de emotionerende muziek van meester Ennio Morricone levert het een indrukwekkende biografie op, die menig traan doet wegpinken.

Dvd's: Karol: A Man Who Became Pope (2005), Polen en Italië, 155 min., 2-disc (Engels) €8,- via www.amazon.co.uk / Karol: The Pope, the Man (2006), Polen, Italië en Canada, 185 min., 1-disc (Engels) €15,50 via www.ignatius.com. Scenario: Gianfranco Svidercoschi (boek) en Giacomo Battiato, regie: Giacomo Battiato, met o.a.: Piotr Adamczyk, Malgorzata Bela en Raoul Bova.

---

FILM: Have No Fear
In Have No Fear is het levensverhaal van de paus alternatief aangepakt. De Oost-Duitse acteur Thomas Kretschmann, die in menig Hollywoodproductie als nazi-officier opduikt, lijkt met zijn lengte en smalle gezicht niet op de paus en doet ook geen moeite hem te imiteren. De film is meer een bezinning op hem als fenomeen. Om die aanpak staat scenarist Michael Hirst bekend, die de scenario's leverde voor Elizabeth-films en de tv-serie The Tudors. Historische correctheid is ondergeschikt aan de mogelijke motivaties. Die komen uit doordat de gebeurtenissen steeds worden gepresenteerd in het licht van gedachten in voice over. Zo spreekt Kretschmann zelfs tijdens toespraken niet met kenmerkende, welluidende stem. Hij mijmert – meer als poëet dan als redenaar – overwegingen en vooral gebeden tot de Madonna, die sterk de rol krijgt als plaatsvervanger van de overleden moeder.

De paus komt vooral in beeld als einzelgänger op zijn knieën. De weinige gesprekken die hij voert, bijvoorbeeld met zijn studievriend Stanislaw Starowieyski en de Poolse politicus Wojciech Jaruzelski, zijn fictief. Ze geven een eigen visie op de paus. Zo zou kardinaal Wyszysnski voor Wojtyla hebben gelobbyd bij het conclaaf en wordt aartsbisschop Romero streng op de vingers getikt voor zijn (vermeende) aanhangen van de bevrijdingtheologie. De aanslagen op beiden zijn parallel gemonteerd, zodat hun lot als martelaar duidelijk word gedeeld. Goed komt de afkeuring van goddeloze ideologieën tot uitdrukking, in het bijzonder ook de vaak over het hoofd gekeken schijnvrijheid van het kapitalisme. Wie zich alleen door strikte gelijkenis laat overtuigen, kan beter voor een van de andere opties kiezen. Wie openstaat voor een vrijere interpretatie, heeft een interessant anderhalf uur.

Dvd: Have No Fear: The Life of Pope John Paul II (2005), Litouwen en VS, 90 min. Scenario: Michael Hirst en Judd Parkin, regie: Jeff Bleckner, met o.a.: Thomas Kretschmann, Sabrina Jàvor en Bruno Ganz. 1-disc (Engels) €10,- via www.amazon.co.uk.

---

DOCUMENTAIRE: Witness to Hope
Wie is een beter acteur om de paus te spelen dan Karol Wojtyla zelf? Judith Dwan Hallet maakte een documentaire waarin ze archiefbeelden combineerde met nagespeelde scènes, met onherkenbaar in beeld gebrachte acteurs. Deze zijn gemonteerd in ooggetuigenverslagen van vrienden en collega's, en met commentaar van George Weigel, op wiens gelijknamige biografie zij zich baseerde. Haar uitgekiende selectie richt zich vooral op Wojtyla als persoon en zijn invloed op Kerk en wereld. Bestuurlijke kwesties en Vaticaanse medewerkers blijven grotendeels buiten beschouwing. Die keuze levert een goed beeld op van de mens Wojtyla, zonder de historische incorrectheden die door dramatisering in speelfilms ontstaan.

Uiteraard is ook documentaire niet vrij van dramatisering. De begeleidende muziek versterkt het aangrijpende karakter van de archiefbeelden. En Hallet heeft een voorliefde voor sfeervolle symboliek in de vorm van opvliegende vogels. Het uitsluitend positieve commentaar van betrokkenen doen het beeld van een heilige ontstaan, wiens mindere aspecten verborgen blijven. Maar dat zal, op de vooravond van zijn zaligverklaring, weinigen storen. Ook al ontbreekt het indrukwekkende levenseinde, deze levensechte kijk in de geschiedenis is leerzaam en ontroerend genoeg om een aanrader te zijn voor iedereen die nader kennis wil maken met een van de grootste pausen ooit.

Docu-dvd: Witness to Hope: The Life of Karol Wojtyla, Pope John Paul II (2002), VS, 117 min. Scenario: George Weigel (boek) en Judith Dwan Hallet, regie: Judith Dwan Hallet, verteller: Rene Auberjonois. 1-disc (Engels) €6,50 bij www.amazon.co.uk.

Michiel van Hout