"Ik denk dat zijn zalig- en heiligverklaring de natuurlijke uitbloei zijn van het leven dat hij heeft geleefd", zegt de joodse dirigent sir Gilbert Levine (63). "Beslist een leven van heldhaftige deugd, maar ook een dat een baken kan zijn voor mensen in heel de wereld, of ze nu katholiek zijn of niet." Levine schreef een intrigerend boek over zijn vriendschap met paus Johannes Paulus II.

Als jood uit New York had Gilbert Levine helemaal niets met de katholieke Kerk. Een eerste verbinding ontstaat in 1987, als de Poolse componist Krzysztof Penderecki hem uitnodigt de dirigent te worden van het Krakow Filharmonisch Orkest. Dat hij als eerste Amerikaan een vaste aanstelling in het Oostblok krijgt, is een mijlpaal. Een pretje is het echter niet. Levine beschrijft meesterlijk het grauwe en paranoïde Poolse leven onder het communisme.

Een doorbraak
Maar Krakow is voor Levine niet zomaar een stad. Hij is van Pools-joodse komaf en zijn schoonmoeder is een overlevende van het nabije Auschwitz-Birkenau. Voor haar gaat hij daarheen op pelgrimage, zodat zijn eigen joodse roots versterkt worden. Tegelijk krijgt hij contact met kardinaal Macharski, aartsbisschop van Krakow, de opvolger van Karol Wojtyla, die in 1978 naar Rome is vertrokken. Voor hij het weet, is Levine op audiëntie bij de paus in Rome. Samen zullen ze in de zeventien jaar vriendschap memorabele concerten met een grote spirituele betekenis tot stand brengen, waarvan het Shoah-concert van 7 april 1994 in het Vaticaan het belangrijkste is. Op drie gelijke erezetels zitten daar de opperrabbijn van Rome, Rav Elio Toaff, de paus en president Scalfaro van Italië. "Heb je wel genoeg gerepeteerd? Ik heb gehoord dat de paus komt", had Johannes Paulus II hem eerder al geplaagd. Hij begreep dat de joodse dirigent nerveus was in zo'n katholieke omgeving. Het concert is een doorbraak in de joods-katholieke relaties.

Sceptische schoonmoeder
Er ontstaat intussen een band tussen de paus en het gezin van Levine, met inbegrip van diens sceptische schoonmoeder. De relatie tussen de getraumatiseerde overlevende van Auschwitz en de Poolse paus is de rode draad van het boek. Het is haast ongeloofwaardig dat de paus op microniveau zo'n heilzame invloed op mensen kon hebben, maar hier hebben we een getuigenis uit onverdachte hoek. Levine haalde onlangs nog tegenover persbureau Zenit de herinnering op aan de eerste ontmoeting in 1988 tussen Johannes Paulus en zijn schoonmoeder Margit. Na een bijna jolige begroeting van de familie Levine roept de paus de schoonmoeder bij zich, slaat zijn arm over haar schouder en begint Pools met haar te spreken.

Levine: "Als je erbij was, had je kunnen zien dat zich iets ongelofelijk vreemds afspeelde. Het was alsof ze in een andere wereld waren, ook al waren ze maar anderhalve meter van ons vandaan. Ze spraken met elkaar als twee mensen die dezelfde duisternis hadden gezien, die het ongelofelijke, machtige kwaad hadden begrepen omdat ze het hadden gezien van twee kanten van hetzelfde prikkeldraad. De paus zoomde helemaal op haar in en zei: "Ik hoor je. Ik weet wat je hebt doorgemaakt." We waren gewoonweg verbijsterd – de sfeer was totaal omgeslagen. Zij werd door hem overweldigd op een manier die zij zich totaal niet had kunnen voorstellen. Ik weet niet wat ze wel verwacht had, maar niet dát. En toen ze wegging, kon ze lange tijd niets meer zeggen. Vanaf dat moment begon zij te veranderen."

Met stomheid geslagen
Het herhaalt zich jaren later bij het Holocaustconcert in 1994. Vooraf had de paus een audiëntie voor alle aanwezige overlevenden van de Holocaust. Levine: "Hij begroette ieder van hen afzonderlijk. Sommigen van hen konden niets meer zeggen – ze waren met stomheid geslagen –, anderen hielden maar niet op met praten. De prefect verscheen om te zeggen dat het tijd was. Maar de paus schudde hem af en luisterde naar iedereen." Toen kwam hij tenslotte bij Levine's gezin. "De paus kuste mijn zoon Gabriel en keek toen Margit in de ogen als om te zeggen: 'Jij en ik waren apart, maar we waren niet gescheiden. Ik heb aan je gedacht.' En werkelijk, bijna elke keer dat ik hem sprak in de tussenliggende zes jaar had hij naar Margit gevraagd."

In vrede
Op het Holocaustconcert in het Vaticaan was Margit een van de zes Auschwitz-overlevenden die de menora, de zevenarmige kandelaar aanstaken. Trillend van emotie, "omdat ze begreep dat hier historie werd geschreven". Enige jaren later overleed zij. "In vrede", volgens haar schoonzoon. "Het was verbazend. Eindelijk kon zij leven met haar kleinkinderen, eindelijk vreugde vinden in haar familie – en ze was eigenlijk boos op God toen ze stierf. 'U heeft me door al deze jaren van kwelling laten gaan, en al die jaren na de oorlog toen niemand het wou begrijpen. En toen vond ik eindelijk vrede en ik kon met overgave spelen met mijn kleinkinderen, ongelofelijk intens en blij, en nu komt U me halen?' Ze stierf met foto's in haar kamer: van haar moeder, vader en broer, die vermoord zijn door de nazi's, en een foto van haarzelf met de paus. En ze stierf als een joodse vrouw, maar in vrede."

"Ik weet dat voor zalig- en heiligverklaring alleen wonderen meetellen na het overlijden", zegt Levine, "maar ik heb een wonder gezien toen de paus nog in leven was. Ik had het er onlangs nog over met mijn schoonbroer. Hij heeft de paus nooit ontmoet en ziet het enkel door zijn moeders ogen. 'Zeker weten', zei hij. 'Zij stierf in vrede. Zij had vrede in die laatste jaren van haar leven en dat was vanwege hem.' Er is gewoon geen discussie over mogelijk."

Sir Gilbert Levine, The Pope's Maestro. Uitg. Jossey-Bass, 408 pp., geb., € 23,99, ISBN 978 0 470 49065 5.

Henk Rijkers