Evolutie is meer dan natuurlijke selectie

Ook de katholieke Kerk heeft in het afgelopen Darwin-jaar over evolutie nagedacht. De Pauselijke Raad voor de Cultuur, de Pauselijke Universiteit ‘Gregoriana’ en de Notre Dame University) organiseerden in Rome een evolutiecongres. Vincent Kemme, die deelnam, kijkt erop terug en legt uit wat de nieuwe ontwikkelingen zijn.

Darwin heeft niet de evolutie ontdekt, maar meende wel het enige 'aandrijfmechanisme' ervan gevonden te hebben: natuurlijke selectie. Toevallige veranderingen in de erfelijke eigenschappen die gunstig uitpakken, zorgen ervoor dat de ‘fitste' exemplaren binnen een soort of populatie beter overleven dan andere. Tegelijk kan de soort zich zo aanpassen aan gewijzigde omstandigheden. Dit mechanisme van ‘natuurlijke selectie' zou enkel en alleen door het toeval zijn bepaald, aldus Darwin. Tijdens het congres in Rome bleek echter hoezeer natuurlijke selectie als enig mechanisme nu als ontoereikend wordt gezien. Ook de ongerichtheid ervan staat ter discussie. Evolutie lijkt immers een natuurlijk proces dat schept, zonder dat bewust te doen (Francesco Ayala, Universiteit van Californië). Paleontoloog Simon Conway Morris (Cambridge) vroeg aandacht voor de convergentie die hij in de evolutie waarneemt. Er werden aanvullende verklaringen voorgesteld. Een daarbij is die van de symbiogenese. “Onbetwist” ontstaan er door symbiose nieuwe soorten (Lynn Margulis, Massachusetts). Een andere is epigenese: het ontstaan van nieuwe vormen en soorten door veranderende genexpressie (Scott Gilbert, Pennsylvania). Soortvorming is volgens Jeffrey L. Feder (Notre Dame, Indiana) een “opgelost probleem”: soorten zijn op te vatten als punctuated equilibria (variaties leiden vanzelf naar één gemiddelde soort) van populaties die van elkaar gescheiden zijn door gene flow barriers (grenzen die verhinderen dat erfelijk materiaal wordt uitgewisseld).

De evolutie van de mens
De grote vraag betreft natuurlijk de mens zelf. Giorgio Manzi (La Sapienza, Rome) beschouwt de fylogenetische relatie tussen Homo sapiens en de apen als onbetwistbaar. Fiorenzo Facchini (Bologna) wijst op het ontstaan van cultuur. Door het ontbreken van overgangsvormen tussen de mensachtigen is het moeilijk de eerste mens te identificeren. Colin Renfrew (Cambridge) merkt op dat cultuur en taal niet onderhevig lijken te zijn aan de wetten van de evolutietheorie. Volgens Facchini moet er op een zeker moment sprake zijn van een ‘ontologische sprong' (zoals ook Johannes Paulus II meende), want de geestelijke ziel kan niet uit de materie voortkomen en er bestaat ook niet zoiets als een ‘overgangsverschijnsel' dat slechts gedeeltelijk menselijk is (Maritain). De mens ontstaat in de tijd, maar het project van God, de onsterfelijke ziel, ontstaat daarbuiten. Ludovico Galleni (Pisa), kenner van Teilard de Chardin, vraagt zich af in hoeverre natuurlijke processen tot complexiteit en bewustzijn kunnen leiden. Hij concludeert dat de natuur deterministisch is, maar niet zó, dat er geen ruimte overblijft voor de vrije wil. Evolutie leidt tot een complexiteit die vrij handelen mogelijk maakt. Er is volgens Galleni een streven in de natuur om tot de mens te komen. Paus Pius XII heeft al in 1950 verklaard dat er vanuit de Kerk geen bezwaar bestaat tegen de evolutionaire afstamming van de mens. Alleen is de menselijke ziel geen biologisch voortbrengsel. Zij komt direct voort uit het scheppend handelen van God.

Filosofie
In het filosofische gedeelte van het evolutiecongres maakt Elliot Sober (wetenschapsfilosoof, Universiteit van Wisconsin) onderscheid tussen methodologisch en metafysisch naturalisme. Bij het eerste gaat het om het verklaren van de natuur, bij het tweede gaat het om het verklaren van het hele bestaan, enkel en alleen door natuurlijke oorzakelijkheid. De evolutiebiologie moet alleen gebruikmaken van het methodologisch naturalisme. Voor de gelovige is het metafysisch naturalisme onacceptabel. Er moet ruimte blijven voor een religieus en normatief discours (Massimo Stanzione, Universiteit van Cassino). Een ander onderscheid is dat van de teleonomie en teleologie (Victoria Hösle, Notre Dame, Indiana): de eerste betreft de wetmatigheid in organismen die hen doelgericht maakt. Bij teleologie gaat het om een intentie achter deze natuurlijke doelgerichtheid. Teleologische principes zijn volgens Hösle onvermijdelijk voor het verstand. Argumenten vindt hij in de eenvoud en begrijpelijkheid van de natuurwetten, de teleonomie van levende organismen, de bijzondere positie van de mens en het zogenaamde antropische principe: de aanname dat het heelal wezens moest voortbrengen die het zouden begrijpen.

Kardinaal Georges Cottier (Pauselijke Academie voor Wetenschappen) stelt dat de evolutietheorie niet beoordeeld moet worden op haar verzoenbaarheid met Genesis 1, maar op haar waarheidsgehalte. Maar hij neemt vanzelfsprekend ook afstand van het positivisme, waar geen ruimte is voor het metafysische. Schepping in joods-christelijke zin wil zeggen dat God de eerste oorzaak is van alle dingen en dat deze uit het niets geschapen zijn. De schepping is bij Thomas van Aquino veranderlijk. Zij houdt een radicale afhankelijkheid in van de totaliteit van het bestaan die God is en die onveranderlijk is. We moeten dus een onderscheid blijven maken tussen God en de schepping. Er is convergentie tussen bijvoorbeeld de big bangtheorie en het scheppingsidee, maar big bang is daarmee nog niet hetzelfde als schepping.

Met dit evolutiecongres heeft de Kerk er blijk van gegeven hoezeer zij de evolutietheorie serieus neemt, in de geest van de woorden van Johannes Paulus II in 1996 tot de Pauselijke Academie van Wetenschappen: hij beschouwde de evolutietheorie als ‘meer dan een hypothese', maar legde ook duidelijke beperkingen op aan het filosofisch kader waarbinnen het evolutionair denken zich moet afspelen.