Joodse peuter

Beeld: Uitgeverij De Boekenmakers

Kan een klein meisje naar Auschwitz gestuurd worden, omdat ze nog in haar bed plast? Of beter gezegd: opnieuw in haar bed plast, wat geen wonder is omdat dit in Bergen-Belsen staat? De werkelijkheid haalt de stoutste fantasie in. Het overkwam Lily van der Meulen-Vos. Nog ongelofelijker is dat zij Auschwitz overleefde, en ook Theresienstadt. Charles Schwietert, medewerker van onze krant, ontmoette Lily enige jaren geleden in Frankrijk, waar zij beiden wonen.

Schwietert heeft Lily's herinneringen opgetekend. Hij heeft daar een vernuftige vorm voor gevonden door een rechtszaak te bedenken waarin getuigen en deskundigen hun verhaal komen doen, met Lily als hoofdgetuige. De aangeklaagde is de verrader van haar onderduikadres, een boerderij in de Haarlemmermeer. De rechtszaak is natuurlijk fictie, net als de daarmee samenhangende gebeurtenissen, zoals het optreden van een misdaadjournalist met een populair tv-programma: Johannes B. de Jong (driemaal raden…). Maar de historische gegevens rond Lily kloppen allemaal. Zo houdt Schwieterts boek het midden tussen een documentaire en een rechtbankthriller. De vorm stelt de auteur bovendien in de gelegenheid veel uit te (laten) leggen, zodat ook jongere generaties de vaak bizarre oorlogsgebeurtenissen kunnen begrijpen.

Schwietert heeft veel bronnen geraadpleegd om het lot van Lily historisch reliëf te geven. Zo ontstaat een indringend beeld van Nederland onder de oorlog: een samenleving waarin verraad en verzet de uitersten vormden, maar helaas met de eerste categorie het best vertegenwoordigd. Bijna een half miljoen Nederlanders collaboreerden op een of andere manier. Aan de andere kant laat Schwietert ook zien hoeveel tinten grijs er waren: een sleutelrol wordt gespeeld door een vrouw, die later als ‘moffenhoer' werd mishandeld en gestraft, hoewel ze vanuit de burelen van de bezetter essentiële informatie aan het verzet doorgaf. Ook waren er relatief ‘goede' kampcommandanten, en dubieuze verzetshelden. Sommige collaborateurs bleven ongestraft, omdat ze economisch moeilijk gemist konden worden, en de regering na de oorlog pragmatisch te werk moest gaan. Weer anderen profiteerden van de mist van de geschiedenis en kwamen hoog in de boom van de Nederlandse samenleving terecht, waar ze dan opeens uittuimelden. Willem Aantjes is daarvan een bekend voorbeeld.

Schwietert heeft een vlot en informatief boek geschreven, en daar ook nog eens een spannende vorm voor gevonden. De lezer zal Lily niet snel vergeten.

Charles Schwietert, Het verraad van Lily Vos. Hoe een Joodse peuter de holocaust overleefde. Uitg. De Boekenmakers, 256 pp., pb., € 17,95, ISBN 978 90 77740 61 3.

• Vier weken GRATIS KN lezen? Neem snel de proef op de som >>