Niet botsen, wel schuren

Beeld: Uitgeverij Boekencentrum

Hoe moeten Kerken zich verhouden tot de moderne samenleving? Met name nu Kerken steeds meer in de marge functioneren? James Kennedy, historicus van Amerikaanse afkomst, beperkt zich tot de protestantse Kerken in Nederland, maar verwijst nu en dan wel naar de katholieke Kerk. Zo begint zijn boek zelfs in Polen. In de strijd tegen het communistische regime daar ontdekte Adam Michnik, een joodse journalist, dat de katholieke Kerk “die hij als reactionair en antimodern had afgeschreven, toch maar mooi de voorwaarden had geschapen voor democratisering en humanisering van de Poolse staat en samenleving”. Dat betekende niet dat hij de Kerk voortaan omhelsde, “maar Michnik had wel geleerd respect te hebben voor ‘deze eigenaardige instantie' binnen de civil society”.

Kennedy ziet vier rollen die de Kerken in ons land hebben gespeeld. De eerste is die van een “organisch en vanzelfsprekend onderdeel van de openbare orde”. Dat bleef ook zo na de liberale grondwet van 1848, die de Kerk van de staat losmaakte. In 1853, toen de bisschoppelijke hiërarchie werd hersteld, werden boze protestanten gesust met de Wet op de Kerkgenootschappen, die bijvoorbeeld gemeentebesturen het recht gaf religieuze activiteiten (o.a. processies en het luiden van de klok) te verbieden op grond van ‘gevoelens van andersdenkenden'. Intussen kwamen er ondanks de grondwet toch de nodige subsidiërende regelingen tot stand. Dat was afgelopen in 1983. Zowel de privileges als de wet van 1853 werden toen afgeschaft. En dat was “emblematisch voor het tanende publieke aanzien van de kerk”, aldus Kennedy.

Is de ‘organische' rol uitgespeeld, de Kerken hebben er nog drie over: die van ‘zuurdesem': het moreel en geestelijk verheffen van de samenleving. Ook kunnen Kerken in de rol treden van ‘profeet': het kritisch volgen van staat en samenleving. En ten slotte zijn Kerken ook een bron van ‘sociaal kapitaal': hoeveel waardevol sociaal werk wordt er niet door kerkelijke gelovigen verzet?

• Vier weken GRATIS KN lezen? Neem snel de proef op de som >>