Boekbespreking: Mythe ontploft

-

Volgens een van de geliefdste moderne mythen moeten ‘wij’ de islam dankbaar zijn, omdat die de wijsheid van de oude Grieken heeft bewaard toen Europa na de val van het Romeinse Rijk terugviel in de barbarij van de ‘donkere Middeleeuwen’ (500-1500). Na het Griekse denken weer ontvangen te hebben uit handen van de islamitische beschaving, kon het Westen zijn Renaissance en wetenschappelijke revolutie doormaken. In zo’n mythe schuilt altijd wel enige waarheid, maar hoeveel eigenlijk?
Niet zo erg veel, concludeert Sylvain Gouguenheim, en dat heeft hij geweten. Want alleen al de euvele moed de vraag te stellen, is tegen het zere been van de politieke correctheid. Toch, wie Gouguenheim leest, raakt onder de indruk van het verpletterende bewijsmateriaal dat hij op tafel legt. Voor zover er al overdracht via de islamitische wereld geweest is, was dat te danken aan de vertaalactiviteiten van christelijke Arabieren en ondanks de misvormende uitwerking van het islamitische theologische denken. Belangrijker is dat het prestige van het Grieks en de Griekse cultuur in West-Europa nimmer weg geweest.  
Ook al was de overdracht soms dunnetjes, het Nieuwe Testament en ook veel geschriften van kerkvaders zijn toch maar in die taal geschreven. Op de tweede plaats druppelden hier steeds Byzantijnse geleerden binnen, die vaak hoge kerkelijke posities bekleedden. Zo is er een heel rijtje Griekse pausen geweest. Een van hen staat aan het begin van de Nederlandse Kerk: Sergius I wijdde namelijk Willibrord tot aartsbisschop. Deze Sergius was afkomstig uit een tweetalige Syrische familie die zich op het (toen nog grotendeels) Griekstalige eiland Sicilië had gevestigd. Behalve als vluchtelingen voor de oprukkende islam, kwamen Byzantijnse geleerden ook op eigen initiatief. Pepijn de Korte, vader van Karel de Grote, verzocht paus Paulus om Griekse teksten (o.a. Aristoteles) voor de opvoeding van zijn dochter (!). Karel de Kale vroeg filosoof Johannes Scotus de Griekse teksten van Dionysius de (Pseudo-)Areopagiet te vertalen en zo kunnen we nog een tijdje doorgaan. De titel van Gouguenheims boek verwijst overigens naar de benedictijnenabdij van Mont Saint-Michel waar de hele Aristoteles al naar het Latijn was vertaald voor die via het Arabisch het Westen bereikte.

Waar komt dan de mythe van het islamitische bemiddelaarschap vandaan? Dit is Gouguenheims klap op de vuurpijl. Het zou een bedenksel zijn van de nazi-geleerde Sigrid Hunke, vriendinnetje van Himmler. Schuilt hierin het ideologisch motief achter de mythe? De nazi’s wilden natuurlijk het verbindingsstreepje van de judeo-christelijke beschaving ontkennen. Ons secularisme wil dat ook en bedient zich daarvoor van precies dezelfde instrument. (HR)

Sylvain Gouguenheim, Aristote au Mont Saint-Michel. Uitg. Seuil, 280 pp., pb., € 21,-, ISBN 978 202 096541 5

• Vier weken GRATIS KN lezen? Neem snel de proef op de som >>