Het gezag van een concilie

Reeds enkele malen is in Katholiek Nieuwsblad geschreven over het Tweede Vaticaan Concilie. Het heeft er de schijn van dat de discussie nog niet ten einde is. Kerkhistoricus dr. Paul Hamans verheldert wat een concilie is, hoe het tot stand komt en wat de reikwijdte ervan is.

Het Tweede Vaticaanse Concilie zegt het het Eerste Vaticaans Concilie na “dat Jezus Christus, de eeuwige Herder, de heilige Kerk gesticht heeft door zijn apostelen te zenden zoals Hijzelf door de Vader gezonden was (vgl. Joh 20,21)” (dogmatische constitutie over de Kerk, Lumen gentium nr. 18). De Zoon van God vertrouwde aan Petrus en de apostelen de boodschap toe waarmee de Vader Hem naar de wereld had gezonden. Dit is het geloof dat in de Kerk onder de leiding van de Heilige Geest de eeuwen door is doorgegeven en ongeschonden bewaard.

Geloof en regelgeving
Een oecumenisch concilie is een vergadering van het wereldepiscopaat onder leiding van de paus. Het is de hoogste vorm van vergaderen in de Kerk. Als wij de autoriteit van deze vergadering willen inschatten, is het goed ons te binnen te brengen dat de paus de opvolger is van Petrus en dat het college van bisschoppen bestaat uit de opvolgers van de twaalf apostelen. In een concilie is derhalve het apostelcollege verzameld. Het college van bisschoppen onder leiding van de paus vertegenwoordigt de boodschap (het geloof) die Jezus heeft geopenbaard. Op deze wijze vertegenwoordigen paus en bisschoppen in concilie verzameld onder de leiding van de Heilige Geest, de Helper die Jezus zijn Kerk gezonden heeft, Jezus Christus zelf.
In dit licht is het duidelijk dat een oecumenisch concilie het gezag heeft de inhoud van het geloof of de moraal te formuleren en dat niemand christen kan zijn zonder zich bij deze formuleringen aan te sluiten.

In een concilie worden echter niet alleen omschrijvingen gemaakt van geloofswaarheden (dogma's), er komen ook praktische zaken aan de orde. Daarvoor worden regelingen getroffen die de concilievaders op een bepaald moment het beste toeschijnen. Deze zogenaamde disciplinaire regelingen zijn geen dogma's. Zij kunnen steeds worden aangepast aan de veranderende omstandigheden van de Kerk.

Rol van de paus
De paus speelt een sleutelrol bij het tot stand komen van een oecumenisch concilie. Volgens het huidige recht kan slechts de paus een oecumenisch concilie bijeenroepen. Hij is zelf de voorzitter en stelt de onderwerpen vast die het concilie gaat behandelen. Concilievaders kunnen zelf onderwerpen ter bespreking inbrengen, maar die komen pas aan de orde wanneer de paus ermee instemt. De paus is het ook die de decreten van een oecumenisch concilie moet goedkeuren (kerkelijke wetboek van 1983 (CIC) canon 338). En wanneer een paus tijdens een concilie komt te overlijden, wordt het concilie onderbroken totdat een nieuwe paus de voortzetting of ontbinding heeft uitgevaardigd (CIC c 340).

Vaticanum II
Het zal duidelijk zijn dat het verschil tussen dogmatische en disciplinaire besluiten van wezenlijk belang is. Passen wij dit toe op Vaticanum II, dan zien wij dat hier bijvoorbeeld in de constitutie over de liturgie gesproken wordt over het vernieuwen van de liturgische vormen. Nieuwe dogma's worden in dit document niet geformuleerd. Wel worden er richtlijnen gegeven hoe te handelen bij het samenstellen van vernieuwde riten en vormen van liturgische vieringen. Deze richtlijnen zijn niet voor alle eeuwen.

Kijken wij vanuit dit verschil naar Lumen gentium, dan zien wij hier een aantal belangrijke dogmatische vernieuwingen of ook nadere uitwerking van de leer van de Kerk over haarzelf. Hierbij kan gedacht worden aan de omschrijving van het bisschopsambt, de bisschoppelijke collegialiteit en de verhouding van de bisschoppen tot de paus (hoofdstuk III). Een voorbeeld van een disciplinaire regeling in dit document is het herstel van het permanente diaconaat in die gebieden waar de bisschoppen dit wensen (LG 29).

Ook in de constitutie Dei Verbum komen belangrijke dogmatische elementen aan de orde. De Reformatie hing het sola scriptura-principe aan. Slechts door de heilige Schrift komt de geloofskennis tot de mensen. Het Concilie van Trente stelde echter vast dat de Kerk twee bronnen van openbaring kent: de Traditie (de levende overlevering van het geloof) en de heilige Schrift. Dit is een onveranderlijk dogma. Tegelijk gaat Vaticanum II in Dei Verbum een stap verder dan Trente. Het stelt vast dat er één bron is van openbaring, namelijk Jezus Christus. Deze openbaring gaat door de geschiedenis in twee stromen, de Traditie en de heilige Schrijft. Hier is een stukje geloof gepreciseerd, waar gelovigen na Vaticanum II niet langs kunnen.

Lumen gentium (nr. 14) zegt dat de Kerk "noodzakelijk is ter zaligheid". Zij is de enige gewone weg naar het heil en iedere mens is tot dit heil geroepen (Mc 16,16; Joh 3,5, zie ook Dignitatus humanae nr. 1). Dat blijft staan als de verklaring Dignitatus humanae (nr. 2) over de godsdienstvrijheid formuleert dat het een natuurrecht van de mens is niet gedwongen te worden tot een godsdienstige overtuiging. Het Concilie formuleert het recht op godsdienstvrijheid als een natuurrecht. Dit is geen disciplinaire regeling, maar een geformuleerde overtuiging van de moraal van de Kerk. Het is een dogma, waaraan iedere gelovige gehouden is.

In de constitutie Gaudium et spes wordt gehandeld over de verhouding van de Kerk tot de wereld. Daarin staan tal van gedachten die de tand des tijds niet zullen doorstaan. Deze vormen niettemin een bijdrage aan het leven en denken van de katholiek in zijn dagelijks bestaan. Toch zijn ook hier belangrijke dogmatische formuleringen die misschien niet allemaal nieuw zijn, maar zeker tot de leer en de moraal van de Kerk horen.

Leergezag
Bij het spreken en discussiëren over het geloof en zijn betekenis is het van belang te onderscheiden of het gaat om onveranderlijke dogmatische of veranderbare disciplinaire aspecten. Het komt het leergezag (paus en bisschoppen) toe hierover te beslissen. In het Credo belijden wij ons geloof in "de ene, heilige, katholieke en apostolische Kerk". De trouw aan geloof en moraal houdt gelovigen bijeen in het geloof dat Jezus Christus heeft geopenbaard. De trouw aan de discipline van de Kerk bewaart de uiterlijke vorm van de eenheid en maakt deze zichtbaar.

Dr. P.W.F.M. Hamans is kerkhistoricus aan het grootseminarie Rolduc in Kerkrade.