Een bisschop met moed

Foto: KN

Kerkhistoricus Peter Nissen is een merkwaardige man: is zijn lang gekoesterde wensdroom van een “bisschop met ballen” eindelijk in vervulling gegaan, is het nog niet goed, want meteen “stalinistisch”.|

Voor de vreemdelingen in Jeruzalem: het gaat over Wim Eijk, de aartsbisschop van Utrecht, die in Trouw scherp wordt aangevallen op zijn beleid in het Utrechtse. Eijk heeft de ondankbare taak met drastisch ingrijpen het aartsbisdom te behoeden voor een faillissement. Hij rekent het daarbij ook tot zijn taak de zaak financieel zo op orde te hebben dat het voortbestaan de komende tien jaar verzekerd is.
Eijk is waarschijnlijk de eerste Nederlandse bisschop die er publiek blijk van heeft gegeven dat de situatie van de katholieke Kerk zo precair is geworden dat hij door te bezuinigen op staf en ondersteunende diensten, gelden laat terugvloeien naar de plaatselijke geloofsgemeenschappen. Hoe moeilijk die het hebben, horen we komende week weer tijdens de start van de geldwervingscampagne Kerkbalans.

Harde realiteit
Of gewoon vanuit de cijfers: tussen 1998 en 2008 daalde het aantal kerkgangers in het Utrechtse met 41,9 procent tot een schamele 55.400 per weekend. Die moeten 306 parochies overeind zien te houden, oftewel met gemiddeld 181, merendeels oudere, kerkgangers.

Eijk is de eerste die bij alle bezorgd geprevel daadwerkelijk boter bij de vis doet door ieder dubbeltje uit de zak van de gelovigen nog eens om te draaien. Dat leidt helaas en onvermijdelijk tot ontslagen. Daar ontkomen zelfs onze nationale vakbonden niet aan. Dat Eijk die stap durft te zetten, getuigt van ruggengraat, want niet gemakkelijk en potentiële ammunitie voor zijn tegenstanders.

Een “bisschop met ballen” dus, om het vocabulaire van Peter Nissen te gebruiken. Wat sterk in zijn nadeel werkt is dat hij daarin overkomt als een kille saneerder, een andere man dan uit het sympathieke interview na zijn langdurige ziekte.

Speelkwartier voorbij
Dat Nissen toch niet de daadkracht van Eijk prijst, kon wel eens te maken hebben met het feit dat hij er zelf ‘slachtoffer’ van geworden is. Eijks tegenstanders kunnen wel roepen dat hij geen kritiek kan verdragen, omgekeerd geldt dat het kerkvolk geen herders kan velen die de kudde daadwerkelijk leiden. Het speelkwartier dat de Nederlandse Kerkprovincie al veertig jaar verlamt, lijkt voorbij nu er een aartsbisschop is aangetreden die zelf de touwtjes stevig in handen neemt. Dat is betrekkelijk nieuw.
Zo dacht Nissen waarschijnlijk dat Eijk concessies zou doen, toen hij de Nijmeegse universiteit demonstratief terugtrok uit het beoogde samenwerkingsverband met de katholieke universiteiten van Utrecht en Tilburg dat tot de Faculteit Katholieke Theologie zou leiden. Maar hij verspeelde voor zijn eigen universiteit de lang gewenste Vaticaanse erkenning: Eijk trapte er niet in. Nissen is derhalve niet de objectieve waarnemer waar men hem voor houdt.

Rancuneus of consequent?
Dat geldt evenzeer voor collega-kerkhistoricus Ton van Schaik. Ook hij heeft nog een appeltje te schillen met Eijk. Deze laatste vond het als bisschop van Groningen-Leeuwarden onaanvaardbaar dat aan de priesteropleiding Bovendonk, waarin het bisdom participeert, ene Van Schaik doceerde die publiek niet alleen had beweerd dat Eijk ongeschikt was voor het bisschopsambt, maar zelfs voor het priesterschap. Het kostte hem zijn docentschap.

Nissen noemt dergelijk optreden in Trouw “bijna stalinistische praktijken. Je mag de leider alleen maar toejuichen en met zijn beleid instemmen, anders lig je eruit”. Afgezien dat de gebezigde kwalificatie ‘bijna stalinistisch’ voor een historicus hoogst kwalijk is, zeker voor een katholieke, is die reactie binnen de Nederlandse context heel begrijpelijk, hoe belachelijk in feite ook.

Anarchie
Onze vaderlandse Kerk is blijven steken in de jaren zeventig-sfeer van de antiautoritaire opvoeding waar bisschoppen niet of nauwelijks optraden op straffe van demonisering, zoals de Roermondse bisschop Jo Gijsen overkwam en later zijn Haarlemse collega Bomers, tegen wie een heuse couppoging werd ondernomen.
Het ultieme voorbeeld daarvan vormde de affaire rond de onlangs overleden theoloog Edward Schillebeeckx, die weliswaar een officiële Vaticaanse veroordeling wegens ketterse opvattingen aan zijn broek kreeg, maar waarop geen enkele sanctie volgde: noch tegen de persoon, noch tegen diens ‘leer’. Hem werd zelfs met steun van een aantal bisschoppen een – later ijlings door Rome teruggedraaide – leerstoel gegund.

Cultuurverschil
In die context zijn wrijvingen tussen de huidige en de vorige aartsbisschop, zoals in de wandelgangen wordt beweerd, niet ondenkbaar. Maar is dat niet vooral een botsing tussen twee culturen, waar de een meent dat je hard optreden niet kunt maken en de ander juist het niet-optreden als onacceptabel beschouwt? Want Eijk erfde niet alleen een financiële janboel, maar vooral een klimaat waarin ieder zijn eigen gang ging.

Het is bekend dat kardinaal Simonis weliswaar streefde naar ieder weekend in iedere parochie in ieder geval één Eucharistieviering, maar daarmee binnen zijn eigen bisdomraad op geïrriteerd schouderophalen of zelfs hoongelach stuitte.

Wisseling van de macht
Het is volkomen begrijpelijk dat de ‘nieuwe bezem’ Eijk schoon schip wilde maken. Nieuw beleid vereist nieuwe mensen. En zoiets stuit per definitie op weerstand, want dat betekent voor een aantal mensen machtsverlies. Het is dwaas de aartsbisschop van ‘machtspolitiek’ en ‘machtsconcentratie’ te beschuldigen, waar hij zijn verantwoordelijkheid als bestuurder neemt en knopen doorhakt. Alsof de vroegere dekens, die tegelijk en via coöptatie de bisdomraad vormden, géén machtsspel speelden, volgens sommigen zelfs de feitelijke macht hadden. Zij waren samen verantwoordelijk voor het beleid van potverteren dat het aartsbisdom tot op het randje van faillissement heeft gebracht. Dat oud-econoom Jacques Klok nu in Trouw beweert dat het bisdom tien jaar lang anderhalf miljoen euro per jaar in de ‘missionaire Kerk’ pompte, getuigt van volstrekte roekeloosheid.

‘Ik was het niet’
Klok vindt het niet kies dat Eijk telkens maar zeurt over het financieel wanbeleid van kardinaal Simonis, maar was dat niet allereerst Kloks verantwoordelijkheid, die jarenlang als financieel genie voorzitter was van het economencollege van de Nederlandse bisdommen?
Riep Klok niet in 2003 als donderslag bij heldere hemel de verbaasde pers bijeen om te ontzenuwen dat het aartsbisdom failliet zou zijn? Het lijkt er eerder op dat het Jacques Klok zelf is die probeert zijn eigen straatje schoon te vegen ten nadele van de kardinaal.

Weloverwogen
Wat door sommigen niet sjiek, laat staan sympathiek van Eijk wordt gevonden, is dat hij het dreigende faillissement bij zijn installatie ter sprake bracht. Was dat natrappen of was dat onderstrepen dat de noodzakelijke saneringsmaatregelen niet zijn schuld waren? Of was dat om iedereen wakker te schudden zodat de nakende maatregelen geloofwaardig zouden zijn. Het werkte, want het naar huis sturen van de bisdomraad heeft opmerkelijk weinig beroering gewekt onder het geschrokken kerkvolk. Daar was goed over nagedacht.

Tiltenberg tweede garnituur?
Wat er niet klopt in het negatieve beeld van Eijk als ‘ambitieuze baantjesjager’, is dat hij zijn eigen priesteropleiding, voor een bisschop toch een paradepaardje, heeft opgegeven. Sommige priesters reageerden op de heftige reacties van de opheffing met het understatement ‘nooit te hebben geweten dat het konvikt zóóó goed was’. Er zijn drie aspecten die een gelijkwaardige rol in de besluitvorming hebben gespeeld: geldgebrek, een te gering aantal studenten en een goed alternatief, op z’n minst second best, in de vorm van het Haarlemse seminarie De Tiltenberg.

Voorbij het eigen erf
Ook stond de aartsbisschop zijn hoog aangeschreven rector, Norbert Schnell, af aan de priesteropleiding Bovendonk die al meer dan twee jaar zonder rector zat, en die bovendien óók priesterkandidaten voor Utrecht vormt. Wilde hij daarmee de ‘gedupeerde’ collega Van den Hende ‘afkopen’ of zou hij werkelijk de schaarse middelen optimaal in willen zetten voorbij zijn eigen bisdomgrenzen? Want dat is in Nederland hoogst ongebruikelijk.
Want iedereen geeft wel toe dat zeven opleidingen voor Nederland dwaasheid is, maar de bereidheid om aan die verspilling van energie, mensen en middelen een einde te maken ontbrak tot nu toe.

En daarmee heeft de aartsbisschop als eerste een voorzet gegeven wat volgens velen allang had moeten gebeuren: een concentratie van de priesteropleidingen op een of twee locaties. Tot nu toe wilde geen van de bisschoppen de eerste zijn. Ook dát is lef hebben.

Kring Hendriksen
CRK-voorzitter Nelly Stienstra ziet het allemaal heel anders. Kardinaal Simonis kwam er regelmatig over de vloer, net als met Wim Eijk met wie zij “bevriend” was. Die relaties bestonden oorspronkelijk met de vroegere Utrechtse hulpbisschop Th.G.A. Hendriksen, met wie Stienstra een bijzondere band had en wiens huisgenote zij werd. Zo raakte zij ook betrokken bij de kring van orthodoxe priesters en latere bisschoppen rond Hendriksen. Die relaties bleven ook na diens dood in 2001 voortbestaan en leverden mevrouw Stienstra naast hartelijke en vruchtbare contacten ook open deuren en de nodige invloed op. Datzelfde gold het Ariënskonvikt, Stienstra woont schuin tegenover een van de locaties, waar zij kind aan huis is, dagelijks kerkt en dat een venster vormt op het hart van het aartsbisdom. De opheffing ervan maakt daar een abrupt einde aan en ook de oude goede contacten met de Maliebaan zijn vooralsnog flink verstoord.

Een complicerende factor is dat mgr. Hendriksen het konvikt zag als een van de twee priesteropleidingen waar het volgens hem in Nederland naartoe moest. Dat maakt Stienstra’s bezwaren tegen de opheffing ook buitengewoon persoonlijk van aard. Een en ander moet haar een enorm gevoel van verlies geven.

De bisschop jokt?
Eind december zette Eijk mevrouw Stienstra als vrijwilligster van zijn kathedrale kerk aan de kant, omdat zij publiekelijk had verklaard dat er wel degelijk miljoenen waren om het konvikt overeind te houden. Beweringen die tot op heden niet gestaafd zijn. Bovendien betichtte zij de aartsbisschop in Trouw van “machtsmisbruik en gebrek aan menselijkheid”.

Zij verwijt de aartsbisschop despotisme, nu hij haar na zoveel verdiensten en ondanks de ‘vriendschap’ terzijde schuift vanwege haar kritiek. Maar het was de “bevriende” Nelly Stienstra zelf die in eerste instantie de integriteit van de aartsbisschop publiekelijk in twijfel trok en hem in Trouw beschuldigde van “machtsmisbruik en gebrek aan menselijkheid”.

Gezagscrisis
Is het optreden van Eijk nu werkelijk zo rancuneus, ‘stalinistisch’ of ‘despotisch’? Of probeert de aartsbisschop duidelijk te maken dat niet alles zo maar gezegd kan worden? Dat bepaalde daden niet zonder consequenties kunnen blijven? Hij maakt op een harde manier duidelijk dat hij niet met zich laat spotten. Dat was de afgelopen veertig jaar usance geworden.

Aartsbisschop Simonis hield in 1984 Utrechtse katholieke jongeren voor dat er geen sprake was van een geloofscrisis, maar van een gezagscrisis in de Kerk. Dat gezag probeert zijn opvolger nu te herstellen. Dat is wennen. Dat is noodzakelijk. Onze dodelijk zieke kerkprovincie, die het gemiddelde percentage regelmatige kerkbezoekers in 28 jaar tijd zag dalen van 23,7 procent naar een armzalige 7,1 procent, heeft dringend een dokter nodig. Een kundig chirurg die redt wat er te redden valt en verwijdert wat nodig is en die doet wat medisch gezien het beste is. Een koele kikker dus, in wiens handen je met vertrouwen je leven durft te leggen. De rest is vooralsnog bijzaak.

• Vier weken GRATIS KN lezen? Neem snel de proef op de som >>